Friday, March 29, 2013
Saturday, March 16, 2013
सुरुङ निर्माणमा टिबिएमको प्रयोग: बहुप्रतिक्षित मेलम्ची र असंख्य हाइड्रोपावर परियोजनामा क्रान्तिकारी सावित हुनसक्ने
यो लेखमा सुरुङ खन्ने प्रविधिको चर्चा गर्दै तुलनात्मक रुपमा नौलो र अत्यन्तै प्रभावकारी एक प्रविधि टनेल बोरिङ मेशीन (टिबिएम) को नेपालमा संभावना र आवश्यकताबारे चर्चा गरिन्छ।
सुरुङको प्रयोग बाटो, रेलमार्ग, जलबिद्युत्, खानेपानी, ढलनिकास आदि संरचनाहरुमा गरिन्छ। नेपालमा जलबिद्युत्, सडक र खानेपानीको क्षेत्रमा सुरुङको प्रचुर संभावना छ र यसबारे प्रशस्त चर्चा पनि हुदैं आएको छ। तर नेपालमा सुरुङ निर्माणले भने खासै गति लिन सकेको छैन। हाल विद्यमान सुरुङहरुमा करिब १३ किलोमिटरको खिम्ती जलविद्युत्को सुरुङ सबैभन्दा लामो सुरुङ हो। अन्य सुरुङहरुमा करिब ५-७ किलोमिटर लामा कालीगण्डकी र मर्स्याङ्दी परियोजनाका सुरुङ र २-४ किलोमिटर लामा अन्य जलबिद्युत् परियोजनाका सुरुङहरु हुन्।
सुरुङ निर्माण एक जटिल प्रक्रिया हो। हालसम्म नेपालमा प्रयोगमा आएको तरीकालाई ड्रिल एण्ड ब्लास्ट तरीका भनिन्छ जसमा पहिले चट्टानमा ड्रिलिङ गरेर प्वाल पारिन्छ, अनि प्वालमा डाइनामाइट वा त्यस्तै किसिमको विष्फोटक पदार्थ भरेर बिष्फोट गराइन्छ। बिष्फोट गर्ने बेलामा सुरुङभित्र साह्रै खतरा हुने हुदाँ कामदारहरू बाहिरै अथवा लुक्ने कक्षमा निस्कनु पर्छ। विष्फोट भइसकेपछि सुरुङ केही समयसम्म धूवाँ र धूलोमय हुने हुदाँ काम गर्न निकै कठिन हुन्छ। बाहिरबाट हावा पम्प गरी भित्र पठाएर काम गर्न मिल्ने वातावरण बनाउनु पर्छ। त्यसपछि सानो आकारको सुरुङ हो भने हाते गाडा र ठूलो हो भने ट्रकको माध्यमबाट भित्र थुप्रिएको माटो, ढुङ्गाहरूलाई बाहिर निकालिन्छ। अनि भौगर्भिक अवस्था, चट्टानको क्षमता, पानीको चुहावट, फुटाइको अवस्था तथा सुरुङको प्रयोजनसमेतलाई विचार गर्दै आवश्यकता अनुरुप चट्टाने-कीला (रक बोल्ट), कंक्रिट, डण्डी तथा स्टिल संरचनाहरू राखी खनेको सतह सुरक्षित र मजबुत पारिन्छ। त्यसपछि पुरानै ड्रिलिङ, विष्फोटन र माटो, ढुङ्गा हटाउने प्रक्रियाको चक्र दोहोर्याइन्छ। यस्तो एक चक्रलाई करिब ८ घण्टाको समय लाग्दछ र भौगर्भिक अवस्था राम्रो भएको खण्डमा एक चक्रमा करिब १।५ देखि २ मिटरसम्म मात्र अगाडि बढ्न सम्भव हुन्छ। चौबिसै घण्टा काम गर्ने हो भने दिनमा यस्तो चक्र तीनपटक गर्न सकिन्छ। यसरी सुरुङ खन्ने दर औसतमा प्रतिदिन करिब ३-५ मिटर, प्रतिमहिना करिब १००-१५० मिटर भई १ किलोमिटरलाई करिब ७ देखि १० महिना लाग्ने हुन्छ, त्यो पनि भौगर्भिक अवस्थाले पुरापुर साथ दिएमा। त्यति मात्र होइन। सुरुङको बिष्फोटन, ढुङ्गा खस्ने खतरा, अक्सिजनको अभाव, अकल्पनीय परिस्थितिसितको जम्काभेट आदिले गर्दा सुरुङ खन्ने काम अत्यन्त जोखिमपूर्ण र चुनौतीले भरिएको छ। भित्र आउने अनपेक्षित अवस्थाले गर्दा कहिलेकाहीँ इष्टिमेट गरेको भन्दा वास्तविक लागत १० गुणासम्म पनि बढ्न सक्छ। अझ, बिष्फोटक पदार्थ प्रयोग गर्नुपर्ने भएकोले सुरुङको काम सुरक्षाका दृष्टिले संवेदनशील काम हो र नेपाली सेनाको प्रत्यक्ष निगरानीमा मात्रै बिष्फोटन गर्नुपर्ने प्रचनन छ। यी र यस्तै समस्या एवम् चुनौतीहरूले गर्दा सुरुङको काम जलविद्युत्, खानेपानीजस्ता सुरुङयुक्त परियोजनाहरूमा अत्यन्तै गाह्रो पाटो मानिन्छ। त्यसमाथि मेलम्ची खानेपानी आयोजनाको जस्तो करिब २७ किलोमिटर लामो सुरुङ निर्माण गर्नु अवश्यै पनि ठूलो चुनौती, खर्च र समयको कुरा हो। यसको निर्माणको लागि कुशल योजना र व्यवस्थापनको पनि उत्तिकै जरुरत पर्छ।
माथि उल्लिखित सुरुङ खन्ने प्रविधिको प्रयोग ब्यापक रूपमा भएपनि विकसित र विकासोन्मुख देशहरूको द्रुत विकासको चाहनालाई सम्बोधन गर्न यो प्रविधि पर्याप्त हुन सकेन। फळत: सुरुङ खन्ने नयाँ प्रविधिको रुपमा टनेल बोरिङ मेशीन, टिबिएम, को आविष्कार भयो। यो मेशीनको प्रयोग पश्चात् सुरुङ निर्माणमा क्रान्ति नै आयो भन्दा अतिशयोक्ति हुनेछैन। टिबिएमको प्रयोगले सुरुङ खन्ने दरमा चमत्कारिक प्रगति ल्यायो। प्रतिमहिना ५०० मिटरको दरमा सुरुङ खन्नु सामान्य कुरो हुन गयो।साथै यो मेशीनलाई बिष्फोटनको पनि आवश्यकता नपर्ने र चट्टान चर्केर झर्ने संभावना पनि कम हुनेहुदाँ सुरक्षाका दृष्टिले पनि यो तरिका सुरुङ निर्माणको उत्तम विकल्प हो। विष्फोट गर्नु नपर्ने हुदाँ हल्ला हुने, कम्पन हुने जस्ता समस्याबाट पनि मुक्ति मिल्ने हुन्छ।
यो तरीकाका केही बेफाइदा र चुनौतीहरू पनि छन्। पहिलो कुरा त टिबिएम एक विशाल मेशीन हो। यसको मतलब यो मेशीनलाई शुरुमै धेरै लगानी चाहिन्छ। अनि यसको लम्बाई र तौल यति धेरै हुन्छ कि नेपालका पहाडी बाटोहरू यसको ढुवानीका हिसाबले साँघुरा हुने र पुलहरूको क्षमताले नभ्याउने हुन सक्छ। यसको अर्को समस्या भनेको कथंकदाचित् अनपेक्षित भौगर्भिक अवस्थाले गर्दा मेशीन नै भित्र अड्क्यो भने ठूलो मूल्य चुकाउनु पर्ने हुन सक्छ। स्मरणीय छ, नेपालको भौगर्भिक अवस्थालाई भुगर्भविद्हरू अपेक्षाकृत जटिल भनी वर्गीकरण गर्दछन्। अर्को समस्या भनेको यो मेशीन एउटा आकारको सुरुङलाई डिजाइन गरिने हुदाँ एउटै मेशीनले मन लागेजत्रो आकारका विभिन्न सुरुङहरू खन्न अनुकुल हुँदैन।
माथि भनिएझैं चुनौतीहरू भएतापनि नेपालमा टिबिएमको संभावना प्रशस्तै छ र यसको प्रयोगले सुरुङ निर्माणमा क्रान्ति नै ल्याउन सक्ने देखिन्छ। शुरूको धेरै लगानी चुनौती हो तर व्यवधान कदापि होइन। यो एउटा मेशीन धेरै सुरुङ खन्न प्रयोग गर्ने सकिने हुँदा पुनर्प्रयोगको प्रशस्त संभावना हुन्छ। विश्व बजारमा थुप्रै सेकेण्ड हेण्ड टिबिएम हरू नयाँको अपेक्षा अति न्यून मूल्यमा किन्न पाइन्छ। फेरि एकपटक किनेपछि धेरै सुरुङमा हिसाब बाँड्ने हो भने मेशीन त्यति महँगो प्रतीत नहुने हुन्छ। जलविद्युत्को विकासलाई उच्च प्राथमिकतामा राखेको सरकारले यो मेशीनको खरीदमा आवश्यक पूँजी तथा सहुलियत उपलब्ध गराउने गरी यसको प्रवर्धन गर्नु पनि एक उपयुक्त तरीका हुनसक्छ। सार्वजनिक-निजी साझेदारी गरेर पनि यो मेशीनको आयात गर्ने संभावना हुनसक्छ। १००-१५० मेगावाटका परियोजनाहरूको कुल लागतलाई हेर्ने हो भने यो मेशीनको अंश न्यून मात्रै हुन जान्छ। पंक्तिकारहरूले हालै गरेको एक प्रारम्भिक तुलनात्मक अध्ययनले के देखाउँछ भने करिव १० किलोमिटर लामो सुरुङ खन्नलाई नेपालका थुप्रै जलविद्युत् परियोजनाहरूलाई टिबिएमको प्रयोग परम्परागत तरीकाभन्दा सस्तो पर्न जान सक्छ। अझ द्रूत गतिमा सुरुङ खन्नुपर्ने र द्रूत गतिमा विकास गर्ने हो भने टिबिएमको प्रयोग वान्छनीय हुन जान सक्छ।
मेलम्ची परियोजनामा मुख्य सुरुङ मात्रै २६-२७ किलोमिटर हाराहारी छ र प्रवेश सुरुङहरू मात्रै १ किलोमिटर हाराहारी छन्। हाल निर्माणाधीन यो सुरुङमा पङ्क्तिकारको जानकारीमा भएअनुसार सुरुङ खन्ने चर्चा धेरै भएतापनि हालसम्म १ किलोमिटर पनि खनीसकिएको छैन। यही गतिमा त्यति लामो सुरुङ खन्नु पक्कै दिक्क लाग्दो लामो प्रतीक्षाको विषय हो।
जानकारीमा भएअनुसार मेलम्चीको सुरुङक्षेत्रको भौगर्भिक अवस्था तुलनात्मक हिसाबले अत्यन्तै राम्रो छ जुन टिबिएमको अनुकुल हुन्छ। यो लेखको आशय हुँदै गरेको काममा बीचमा बखेडा हालौं भन्न खोजिएको भने कदापि होइन। तर राष्ट्रिय महत्त्व बोक्ने यो परियोजनामा यदि सुरुङ खन्ने कार्यमै कठिनाई तथा विवाद भई आयोजना निर्माणमै अन्योलको अवस्था सिर्जना आउन लाग्यो भने विकल्पहरू खुला छन् भन्ने आभाष दिन भने अवश्य खोजिएको हो।
हालैमात्र हेटौंडा-काठमाडौं सुरुङमार्गको चर्चा पुन: उठेको छ र निजी क्षेत्रले खन्ने तदारुकता देखाएको खबर मिडियामा छाएको छ। त्यो मार्गको सुरुङ पनि लामो छ जुन परम्परागत ड्रिल ब्लाष्ट तरीकाबाट खनियो भने धेरै समय लाग्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। यो सुरुङको लागि टिबिएम उपयुक्त छनोट हुनसक्ने भएकोले टिबिएमको प्रयोगबारे सम्बन्धित पक्षले मनन र अध्ययन गर्नु लाभदायक हुन सक्छ। द्रूतमार्ग निर्माण, रेलमार्ग निर्माण, बहुप्रतिक्षित जलविद्युत् निर्माण आदिमा टिबिएमको प्रयोग वरदान सावित हुनसक्छ। टिबिएमको नेपालमा प्रवेश गराउनेबारे बेलैमा यथेष्ट बहस, अध्ययन र चिन्तन हुनु जरुरी छ। पङ्क्तिकारलाई लाग्दछ कि नेपालमा टिबिएम भित्र्याउन सरकार, ब्यापारी, ठेकेदार र हामी सबै अग्रसर हुनुपर्छ।
(थुप्रै नेपाली पत्रिकामा प्रकाशनको असफल प्रयासपछि न्यून पाठक हुने यो ब्लगमा भएपनि प्रकाशन गरेको हो। लेख नै तुकविहीन हो भने त केही छैन, नत्र यो हाम्रो दुरावस्था हो।)
विद्युत् संकट र काबेली-ए जलविद्युत् परियोजना
लोडसेडिङको बत्ती निभाइसगैं जनताका मुहार पनि निभेका छन्। सिङ्गो देश पिडाको भुमरीमा हेलिएको छ। अस्पताल, विद्यालय, क्याम्पस, संचारगृह, उद्योगधन्दा, कलकारखाना, सरकारी र निजी कार्यालय, पसलहरूमा मात्रै होइन, सडक, समाज र संस्कृतिमाथि पनि लोडसेडिङको आक्रमण साह्रै कहालीलाग्दो बनेर चढ्दो छ। दिनचर्यामा यसले पारेका प्रभावको कुरा गर्ने हो भने अब बिस्तारै अस्पतालजस्ता अति संवेदनशील अंगहरू संचालन बन्द गर्ने अवस्थामा पुगिसके; निजी टेलिभिजनहरूले प्रसारण कटौतीको घोषणा गरिसके। अरूको त कुरै छोडौं, अब त खानेपानीको वितरण समेत हुन नपाएर मान्छे पानी समेत पिउन नपाई छट्पटीले मर्ने स्थिति दृष्टिगोचर हुन थालिसक्यो। आर्थिक क्षेत्रको कुरा गर्दा यो क्षेत्र आफू मात्रै धराशायी होइन, अर्थतन्त्रका मेरुदण्ड स्वयं लगानीकर्ता, मानव संशाधन र दिमागहरू नै धराशायी हुन लागिसके। बिडम्बनाको कुरा, अर्थतन्त्र बरू धराशायी भयो भने केही मूल्य चुकाएर मर्मत गर्न सकिएला तर धराशायी दिमागहरूको मर्मत गर्नु सयौं गुणा दुरुह हुन्छ।
तर आजको यो
कहालीलाग्दो अवस्था एकाएक आएको दैवी विपत्ति भने होइन। यो संकट त
जानकारहरूले पटक पटक सचेत पार्दा-पार्दै पनि जन्मजात् विकासविरोधी जस्ता
लाग्ने शासक, प्रशासकहरूको निकृष्ट सोच र घृणित खेलले निम्त्याइएको हो
देशमा। यसमा कसको कति दोष भनेर तौलने बेला यो होइन किनभने अरूमाथि दोष
थोपर्ने र आफूले सकभर जिम्मेवारी नलिने हाम्रो मौलिक संस्कार नै मुख्य दोषी
हो यो विकराल स्थितिको। विकास गर्नलाई भूत सोचेर दोषारोपण गरेर मात्र
हुंदैन, भूतबाट पाठ सिकेर भविष्यतिर पाइला चाल्न सक्नुपर्छ। हाम्रो
सबैभन्दा टड्कारो आवश्यकता के हो भने जो सुकैले पनि विगतका गल्तीलाई ढाकछोप
र प्रतिवाद गर्नुसट्टा सहजै स्विकार्ने र प्रायश्चित् गर्ने बानी विकास
गर्नुपर्छ। त्यसरी नै अरूले पनि गल्ती स्विकार्नेलाई तिरस्कार होइन सम्मान
गर्ने संस्कार बसाल्नुपर्छ। भने हिजो ४ वर्षमा निर्माण सकिने
मध्य-मर्स्याङ्दीलाई ८ वर्ष लाग्ने स्थिति नबनाएको भए आज स्थिति यति जटिल
हुने थिएन। तर अतीत त फर्कदैंन, अबको अत्यत्तम उपाय भनेको त्यस्ता गल्तीहरू
मनन गरेर पश्चाताप गर्दै आइन्दा त्यस्ता गल्ती नगर्ने प्रण गर्नु हो। अब ४
वर्ष लाग्ने परियोजनालाई २ वर्षमा गरेर देखाउनु सच्चा प्रायश्चित् हुनेछ।
दोष मात्रै कोट्याउनु पनि विकासको विरोधी हुनु हो। सच्चा विकासप्रेमीले त नयाँ निर्माणतिर ध्यान र अठोट पुर्याउनु जरूरी छ। हिजो अरुण तेस्रो बन्नबाट बन्चित भयो। विश्व बैंकले हात झिक्यो। हिजो जसले जे सुतर्क, तर्क र कुतर्क राखेका भएपनि आज लगभग सबैलाई त्यो परियोजना गुम्ने गरी हुन पुगेको निर्णयको पछुताउ छ। हिजोका कति “कुतर्क” आज “सुतर्क” र कति “सुतर्क” आज “कुतर्क” पनि भइसके। तर पछुतोले मन कुहाएर वा आपसमा झगडा गरेर बस्नु विकासवादी सोच राख्नेलाई अशोभनीय कुरा हो। सबैले बुझ्नैपर्ने कुरा के हो भने संरचना विकास गर्न लगानीको ठूलो महत्व हुन्छ र दीर्घकालीन सोचको पनि त्यत्तिकै आवश्यकता पर्छ। साह्रै नै छोटो दृष्टिकोण राख्नेहरूको जीन्दगानी गलफत्तिमै बित्छ र केही विकास गर्न सकिन्न। लगानीको अर्को अवसरको रुपमा पछि फेरि विश्व बैंकले निजी क्षेत्रतिरबाट साना जलविद्युत् क्षेत्रमा लगानी गर्ने “ऊर्जा विकास कोष” को मोडल ल्यायो। त्यही कार्यक्रम अनुसार ३० मेगावाटको काबेली-ए परियोजना छानियो र निर्माणकर्ता छान्नलाई अन्तरराष्ट्रिय प्रतिष्पर्धा गराइयो। छानबीन भयो र बुटवल पावर कम्पनी (बिपिसी) र यसको संयुक्त टोलीले निर्माण गर्न पाउने भनी छानियो। जनता र जानकारहरूको व्यग्र प्रतीक्षा भयो अब कहिले बन्ला भनेर। यो पङ्क्तिकार परियोजना स्थल पाँचथर पुग्दा थाहा पायो जनताहरू कति अधैर्य भएर प्रतीक्षा गरिरहेका छन्। स्थानीय जनताको आवाज सुनियो- ‘काबेलीको समाचार आउला भनी रेडियो सुन्छौं’, ‘नयाँ सरकार बनेपाछि हाम्रो एउटै आशा काबेली बन्छ कि भन्ने छ’, ‘खै काबेली आउला कि भनेर विदेश नगई कुरेको हो, काम पाइन्छ कि भनेर, अब त खै आश पनि मरिसक्यो, परदेशी नै हुनुपर्ला जस्तो छ’ इत्यादि। देश र जनताको ठूलो आशा र अपेक्षा बोकेको यो परियोजना बेलैमा सम्पन्न नगरेर गम्भीर भूल हुदैं गएको प्रतीत हुन्छ।
यता बिपिसीको स्थिति बुझ्दा यो कम्पनी ‘कहिले सरकारले परियोजना विकास सम्झौता (पिडिए) गर्ला र काम शुरू गरौंला’ भनी कुरिराखेको स्थिति छ। करिब २ बर्ष अघि नै प्रारम्भिक तह, र माथिल्ला विभिन्न चरणका छानबीन पश्चात् छानिएको यो कम्पनीले त्यो सम्झौता पत्र पाउन गर्नुपर्ने कुनै प्रक्रिया बाँकी छैनन्। बाँकी छ त केवल सरकारबाट त्यो सम्झौता प्राप्त गर्नू। वास्तवमा यो सम्झौताले नै सर्वे र उत्पादन लाइसेन्स प्राप्तिको ढोका खोल्दछ। स्मरणीय छ, यस्ता लाइसेन्स कुनै पनि यो खालका परियोजनाहरूको निर्माण गर्ने कम्पनीले निर्माण प्रक्रियामा जानु अगाडि प्राप्त गरिसकेको हुनुपर्छ। कहिले मन्त्री भएन, कहिले सचिव भएन, कहिले सरकार फेरियो, कहिले चुनाव आउन लाग्यो, अनि कहिले चुनाव आयो, कहिले सरकार फेरिदैं छ, फेरि कहिले सरकार फेरियो इत्यादिको चंगुलमा करिब २ वर्ष अघिदेखि निरिह झैं बनेर ‘आज देला कि भोलि देला’ भन्दै सम्झौता कुरेको अवस्था छ। ‘नयाँ सरकार आयो, अब त पक्कै होला’ भन्ने आशा पनि त्यत्तिकै तुहिन आँटे झैं हुन लागिसक्यो। सबै कुरा र प्रक्रिया टुङ्गिएर पनि आश्चर्य लाग्दो हिसाबले फगत एउटा चिट्ठी दिन अड्केको अड्क्यै छ सरकार। त्यो भन्दा पनि उदेक लाग्दो कुरो त यो छ कि अझै पनि निर्दोष जनताका आँखामा छारो हाल्दै गफ दिन छोड्दैन सरकार ऊर्जा संकट समाधान गर्न र विद्युत् विकास गर्नमा लागिपरेको छु भनेर। आखिर के छ त्यस्तो जसले रोकेको छ यो सम्झौता गर्नलाई? न त अरू परियोजनामा जस्तो लगानी पुगेन वा दाताले पत्याएनन् भन्ने सजिलो निँहू छ यसमा। वास्त्वमा यो परियोजना विश्व बैंकको ऊर्जा विकास कोष मोडेलको पहिलो नेपाली परियोजना हो र यो परियोजनालाई परीक्षणको रूपमा लागू गर्न खोजेको हो। यसको मतलब के भने यो परियोजना सफल पार्नु भनेको दाताको मन जित्नु हो; असफल पार्नु भनेको दाताले नपत्याउने बन्नु र दाताको अगाडि विश्वास गुमाउनु हो। तसर्थ यदि साँच्चै सरकार विद्युत् विकास गर्नमा गम्भीर छ भने यो परियोजनाको सम्झौता तुरुन्त गर्नुपर्ने देखिन्छ। साँच्चै भन्ने हो भने सरकार त त्यस्तो निकाय हो जसले यो सम्झौता पश्चात् आवश्यक लाइसेन्सहरू तुरुन्त जारी गरी निर्माणकर्तालाई ‘छिटोभन्दा छिटो निर्माण गर’ भनी दवाव दिनुपर्ने र गरेन भने कारबाही पो गर्नुपर्ने हो। अब पनि केही पहल गरेको पाइएन भने सरकारको गाम्भीर्यतामा प्रश्नचिन्ह लाग्ने अनुमान सहजै गर्न सकिन्छ।
दोष मात्रै कोट्याउनु पनि विकासको विरोधी हुनु हो। सच्चा विकासप्रेमीले त नयाँ निर्माणतिर ध्यान र अठोट पुर्याउनु जरूरी छ। हिजो अरुण तेस्रो बन्नबाट बन्चित भयो। विश्व बैंकले हात झिक्यो। हिजो जसले जे सुतर्क, तर्क र कुतर्क राखेका भएपनि आज लगभग सबैलाई त्यो परियोजना गुम्ने गरी हुन पुगेको निर्णयको पछुताउ छ। हिजोका कति “कुतर्क” आज “सुतर्क” र कति “सुतर्क” आज “कुतर्क” पनि भइसके। तर पछुतोले मन कुहाएर वा आपसमा झगडा गरेर बस्नु विकासवादी सोच राख्नेलाई अशोभनीय कुरा हो। सबैले बुझ्नैपर्ने कुरा के हो भने संरचना विकास गर्न लगानीको ठूलो महत्व हुन्छ र दीर्घकालीन सोचको पनि त्यत्तिकै आवश्यकता पर्छ। साह्रै नै छोटो दृष्टिकोण राख्नेहरूको जीन्दगानी गलफत्तिमै बित्छ र केही विकास गर्न सकिन्न। लगानीको अर्को अवसरको रुपमा पछि फेरि विश्व बैंकले निजी क्षेत्रतिरबाट साना जलविद्युत् क्षेत्रमा लगानी गर्ने “ऊर्जा विकास कोष” को मोडल ल्यायो। त्यही कार्यक्रम अनुसार ३० मेगावाटको काबेली-ए परियोजना छानियो र निर्माणकर्ता छान्नलाई अन्तरराष्ट्रिय प्रतिष्पर्धा गराइयो। छानबीन भयो र बुटवल पावर कम्पनी (बिपिसी) र यसको संयुक्त टोलीले निर्माण गर्न पाउने भनी छानियो। जनता र जानकारहरूको व्यग्र प्रतीक्षा भयो अब कहिले बन्ला भनेर। यो पङ्क्तिकार परियोजना स्थल पाँचथर पुग्दा थाहा पायो जनताहरू कति अधैर्य भएर प्रतीक्षा गरिरहेका छन्। स्थानीय जनताको आवाज सुनियो- ‘काबेलीको समाचार आउला भनी रेडियो सुन्छौं’, ‘नयाँ सरकार बनेपाछि हाम्रो एउटै आशा काबेली बन्छ कि भन्ने छ’, ‘खै काबेली आउला कि भनेर विदेश नगई कुरेको हो, काम पाइन्छ कि भनेर, अब त खै आश पनि मरिसक्यो, परदेशी नै हुनुपर्ला जस्तो छ’ इत्यादि। देश र जनताको ठूलो आशा र अपेक्षा बोकेको यो परियोजना बेलैमा सम्पन्न नगरेर गम्भीर भूल हुदैं गएको प्रतीत हुन्छ।
यता बिपिसीको स्थिति बुझ्दा यो कम्पनी ‘कहिले सरकारले परियोजना विकास सम्झौता (पिडिए) गर्ला र काम शुरू गरौंला’ भनी कुरिराखेको स्थिति छ। करिब २ बर्ष अघि नै प्रारम्भिक तह, र माथिल्ला विभिन्न चरणका छानबीन पश्चात् छानिएको यो कम्पनीले त्यो सम्झौता पत्र पाउन गर्नुपर्ने कुनै प्रक्रिया बाँकी छैनन्। बाँकी छ त केवल सरकारबाट त्यो सम्झौता प्राप्त गर्नू। वास्तवमा यो सम्झौताले नै सर्वे र उत्पादन लाइसेन्स प्राप्तिको ढोका खोल्दछ। स्मरणीय छ, यस्ता लाइसेन्स कुनै पनि यो खालका परियोजनाहरूको निर्माण गर्ने कम्पनीले निर्माण प्रक्रियामा जानु अगाडि प्राप्त गरिसकेको हुनुपर्छ। कहिले मन्त्री भएन, कहिले सचिव भएन, कहिले सरकार फेरियो, कहिले चुनाव आउन लाग्यो, अनि कहिले चुनाव आयो, कहिले सरकार फेरिदैं छ, फेरि कहिले सरकार फेरियो इत्यादिको चंगुलमा करिब २ वर्ष अघिदेखि निरिह झैं बनेर ‘आज देला कि भोलि देला’ भन्दै सम्झौता कुरेको अवस्था छ। ‘नयाँ सरकार आयो, अब त पक्कै होला’ भन्ने आशा पनि त्यत्तिकै तुहिन आँटे झैं हुन लागिसक्यो। सबै कुरा र प्रक्रिया टुङ्गिएर पनि आश्चर्य लाग्दो हिसाबले फगत एउटा चिट्ठी दिन अड्केको अड्क्यै छ सरकार। त्यो भन्दा पनि उदेक लाग्दो कुरो त यो छ कि अझै पनि निर्दोष जनताका आँखामा छारो हाल्दै गफ दिन छोड्दैन सरकार ऊर्जा संकट समाधान गर्न र विद्युत् विकास गर्नमा लागिपरेको छु भनेर। आखिर के छ त्यस्तो जसले रोकेको छ यो सम्झौता गर्नलाई? न त अरू परियोजनामा जस्तो लगानी पुगेन वा दाताले पत्याएनन् भन्ने सजिलो निँहू छ यसमा। वास्त्वमा यो परियोजना विश्व बैंकको ऊर्जा विकास कोष मोडेलको पहिलो नेपाली परियोजना हो र यो परियोजनालाई परीक्षणको रूपमा लागू गर्न खोजेको हो। यसको मतलब के भने यो परियोजना सफल पार्नु भनेको दाताको मन जित्नु हो; असफल पार्नु भनेको दाताले नपत्याउने बन्नु र दाताको अगाडि विश्वास गुमाउनु हो। तसर्थ यदि साँच्चै सरकार विद्युत् विकास गर्नमा गम्भीर छ भने यो परियोजनाको सम्झौता तुरुन्त गर्नुपर्ने देखिन्छ। साँच्चै भन्ने हो भने सरकार त त्यस्तो निकाय हो जसले यो सम्झौता पश्चात् आवश्यक लाइसेन्सहरू तुरुन्त जारी गरी निर्माणकर्तालाई ‘छिटोभन्दा छिटो निर्माण गर’ भनी दवाव दिनुपर्ने र गरेन भने कारबाही पो गर्नुपर्ने हो। अब पनि केही पहल गरेको पाइएन भने सरकारको गाम्भीर्यतामा प्रश्नचिन्ह लाग्ने अनुमान सहजै गर्न सकिन्छ।
ट्रली बस
लामो समय राजधानीवासीलाई सेवा दिएको ट्रली बसलाई २०६६ सालको अन्त्यदेखि इतिहास बनाइएको छ। काठमाडौँबाट मध्यपुरठिमी र भक्तपुरको सूर्य विनायकसम्मको १३ किलोमिटर सडकमा गुडेका ३२ वटा ट्रली बसलाई कवाडीका रूपमा थन्क्याइएको छ। ३६ वर्षअघि २२ ट्रली बससहित चीन सरकारले स्थापना गरिदिएको ट्रली बस सेवामा २०५२ सालमा दाताले १० बस थपिदिएको थियो। बन्द हुने बेलासम्म ९ वटा मात्र चालु अवस्थामा थिए।
१५ पैसाबाट शुरु भएको भाडादर २०६६ मङ्सिरबाट बन्द हुनुभन्दा अघि रु.५ कायम भएको थियो। भक्तपुर र ठिमी नगरपालिकाले सञ्चालनबाट हात झिकेपछि त्रिपुरेश्वर-कोटेश्वरसम्म सीमित भएका तीन वटा ट्रली बस गुड्न छाडेपछि सडकबाट पोलहरू समेत उखेल्न थालियो। धुवाँरहित भएकाले पर्यावरणका लागि समेत उत्तम ट्रली बसलाई समयअनुसार व्यवस्थित नगरेर अन्ततः नामेट पारियो।
रु.२ करोड लगानीमा शुरु भएको ट्रली बसको त्रिपुरेश्वर, सूर्य विनायक र मीनभवनको ३२ रोपनी जग्गाको दुरुपयोग गरिएको छ। मीनभवनस्थित ट्रली बसको मुख्य कार्यालय लामो समयसम्म माओवादीको वाईसिएल कार्यकर्ताको गुँड बनेको थियो। शुरुमा यातायात मन्त्रालय अन्तर्गत स्वायत्त संस्थाको रूपमा सञ्चालन भए पनि राजनीतिक कार्यकर्ता भर्ती र भ्रष्टाचारले बर्बाद पारेको ट्रली बस बन्द हुने बेलामा काठमाडौँ महानगरपालिकाको मातहतमा आएको थियो। महानगरपालिकाले पाँच वर्षपछि सम्झौता पुनरावलोकन गर्ने गरी जिम्मा लिए पनि चलाउन नसकेर एक वर्षमै फिर्ता गर्न ताकेता थालेको थियो।
ब्रोइलर लोकल संवाद
नजिकैको धानखेतमा हावाले मन्द गतिमा वयली खेल्दै छ, घाम पश्चिमतिर ओर्लने क्रममा छन्। फूलहरू दृष्टिगोचर नभएपनि हावामा आएको एक किसिमको शरदीय गन्धले नजिकै लटरम्म फूलहरू फुलेको सहज अनुमान गर्न सकिन्छ।
उत्तर-दक्षिण तन्किएको
तथा पूर्व र पश्चिमपट्टि तारजाली, सिसा तथा द्वारहरू समेत भएको भवन। टिनको
छाना सूर्यको प्रकाशमा टलक्क टल्किरहने हुदाँ वरपर सबैतिरबाट कुखुरा फार्म
सहजै देख्न सकिन्छ। अझ फार्म गाउँको पश्चिम भएर बग्ने खोलाको किनार छेउ अलि
उठेको भुभागमा अवस्थित भएकोले त्यसको ठ्याक्कै पूर्वपट्टि रहेको बस्तीमा
त यस्तो भ्रम पर्न जान्छ कि मानौं घाम नै त्यो खोलाको किनारतिरबाट
उदाइरहेछन्। त्यसैले त गाउँमा बूढापाकादेखि केटाकेटीसम्म जो कसैले बताउन
सक्छ कुखुरा फार्म कहाँ पर्छ भनेर।
हुनत गाउँमा भाले बासेमा
प्रष्टै सुनिने दुरीमा भएको फार्म घामले मात्रै चिनिनु भन्ने पनि भएन।
गाउँबाट खेतीपाती, मेलापात, गाईवस्तु चराउने, घाँसदाउरा गर्नेहरू दिनकै
आउजाउ गरिरहन्छन्। कतिले त खेतीको समयमा गोठ सारेरै फाँटमा लग्ने
गर्छन्। लाग्दछ, कतिपय गाउँलेका गाईवस्तु, भेंडाबाख्रा र कुखुराहरू पनि
अभ्यस्त भइसकेका छन् यी प्रक्रियाहरूसित। त्यसैले कुखुराहरु
कीरा-फट्याङ्ग्रा, धानका गेडाहरू र झारपातको खोजीमा गोठबाट परपरसम्म पनि
पुगेका भेटिन्छन्।
यस्तैमा एउटा कुखुरा
चर्दा-चर्दै फार्मछेउ पुग्छ। धन्य शरद् ऋतु, फार्ममा पनि प्राकृतिक तापक्रम
नै कायम भएको हुनुपर्छ आजकाल। त्यसैले त भित्रका ब्रोइलर कुखुरो र बाहिरको
लोकल कुखुरोबीच तारजालीको आमनेसामने भई कुरा गर्ने साइत जुरेको छ।
लोकु: हेल्लो बोकु, सञ्चै?
बोकु: सञ्चै। अनि तिमीलाई नि?
लोकु:
ठिकै छ। यस्तो रमाइलो मौसम छ। मलाई त यो शरद् ऋतु अति नै मनमोहक लाग्छ। न
जाडो, न गर्मी, फेरि हिलो मैलो पनि हटेर औधि रमणीय हुने। मान्छेहरूले पनि
सायद यही मौकाको फाइदा उठाएर होला, यसै बेला पारेर दशैं मनाउँछन्। आफन्त,
नलनाता भेटघाट हुने, देश-परदेश पुगेकाहरू पनि फर्की आउने, दुखम-सुखम गर्ने,
घुमघाम, नाँचगान गर्ने, मिठो खाने, राम्रो लाउने गर्छन्। दशैंको चहकको त
के कुरा गर्नु र? हाम्रो लागि पनि दशैं नै आउँछ यो बेला -
कीरा-फट्याङ्ग्राको कमी नहुने, झारपात पनि रोजी-रोजी खान पाइने र
वर्षामासाजस्तो स्यालहरूको डर पनि नभएकोले उन्मुक्त भएर घुम्न पाइने।
अनि तिम्रो खानपिन भयो त?
बोकु:
एकछिन अघि लन्च भएको हो। टन्न छु। हाम्रो त तिमीजस्तो चर्न जानु पर्दैन
क्यारे। माछा, मासु, अन्न, सागसब्जी मिलाएर तयार पारेको सन्तुलित आहार
घडीको तालमा आइरहन्छ। टन्न खायो, पियो, मस्ती गर्यो। तिम्रोजस्तो टन्न खान
दशैं कुर्नु पनि पर्दैन। फेरि तिमीले जस्तो काँचोकचिलो र माटैसितको खानु
पनि पर्दैन। हामीले त मेशीनबाट प्रशोधन भएको दाना खान्छौं।
"ए! हामी त बाहिरै बस्छौं, यता उता चर्न गयो। मौसम पनि कहिले शरद्, कहिले शिशीर अनि वसन्त। त्यहाँभित्र कस्तो छ नि बस्नलाई?"
"बसाइ त स्वर्गै छ नि।
त्यही तारजालीभित्रको जीवन भन्ने मात्र हो। नत्र तापक्रम पनि मिलाइदिन्छन्।
शिशीर लागेपनि जाडोको अनुभूति गर्नुपर्दैन, बाहिर हिउँ नै परेपनि हामीलाई
प्रवाह हुन्न। चिसो-तातो मिलेको। पानी पनि तापक्रम मिलाएर खान पाइन्छ।"
"ए, त्यस्तो सुविधा हुन्छ है।"
"त्यति मात्र हो र?
तिमीहरू झैं छरपष्ट शौच गर्न जानुपनि पर्दैन। हामी बस्ने तला सफा हुन्छ।
शौच गर्यो, तल झरिहाल्छ। सरसफाईको राम्रो प्रवन्ध हुन्छ।"
"अनि अरू दिनचर्या कस्तो हुन्छ नि?"
बोकु:
हामीले सुनेको, तिमीहरू त राति अँध्यारोमा बस्छौ रे। उज्यालोको लागि
सूर्यको भर हो रे। कतिबेला बिहान होला भनेर खटपटी हुन्छ रे। बिहान हुने
बेलामा खुसीको सीमै हुन्न रे तिमीहरूको। टाठो-टाठो गरी बास्ने त्यही भएर हो
रे त साथी, यहाँ हामीलाई समेत जगाउने गरी।
लोकु:
हो त। के वयान गर्नू र उषाकालको? सूर्यका सुनौला कीरणहरूको प्रतिक्षाको पल
कम्ता मिठो हुदैंन। साँझ परेपछि सबै परिवार भेला भयो, दिनभरका क्रियाकलापको
बेलीबेस्तार बाँडिचुँडी गर्यो, रातभर एकअर्काको तातो बाँडेर मज्जाले
सुत्यो, अनि बिहान भएपछि सबै परिवारलाई "अब जाग, सूर्यदेवको स्वागत गर,
रमाइलो बिहानीको आगमन हुनै लाग्यो" भनी जगाउनु त हाम्रो एक किसिमको उत्सव
नै हो। बाजे बराजुदेखि चलेको यो उत्सव हाम्रो अभिन्न परम्परा बनी आएको छ।
हाम्रो कुखुरा जातिको पहिचानको रूपमा स्थापित यो परम्परालाई निरन्तरता दिन
पाउँदा गर्व लाग्छ। सुनिन्छ, मान्छेहरूले समेत हाम्रो भालेबासाइलाई
बिहानीको संकेतको रुपमा उपयोग गर्छन् रे।
बोकु:
कसले सम्झोस् सुर्योदय कतिबेला हुन्छ भनेर। हामी त त्यस्ता कुराको बोझ
दिमागमा राख्दैनौं। घडीको भरमा चल्छौं। उठ्न परेपनि घडीले संकेत दिइहाल्छ।
फेरि तिमीजस्तो अँध्यारोमा बस्नु पर्दैन। मालिकले चौबिसै घण्टा झलझली
पारिदिन्छन्। त्यसैले होला, हामीलाई के रात के दिन, आकाशमा घाम हुन् वा जून
खासै चाख हुन्न। उज्यालोमै सुत्न पुग्छ हामीलाई त। त्यसैले सूर्यप्रति
पनि त्यस्तो विधि श्रद्धा छैन हामीलाई त।
"स्वास्थ्यको अवस्था कस्तो छ नि? त्यस्तो वातानुकुलित अवस्थामा त बिरामी पर्ने संभावना पनि हुन्न होला।"
"हाम्रो स्वास्थ्य उपचार गजबको र भरपर्दो छ। प्रथम रोगै लाग्दैन। लागिहाले पनि, तिमीहरूले जस्तो रोग दबाएर बस्नु पर्दैन। तिमीहरूको त कतिपय बेला रोगको सुइँको पनि हुन्न रे। हामीलाई त बेलैमा सबै खोपहरू दिइन्छ। नियमित स्वास्थ्य जाँच गरिन्छ। सानातिना रुघाखोकीलाई त खोपले पहिल्यै रोकथाम गरिएको हुन्छ। फेरि हाम्रा मालिक त कस्ता भने कम्प्युटर चलाउँछन् रे, फोनले पनि नपुगेर स्मार्टफोनबाट कुरा गर्छन् रे। कम्प्युटर प्रयोग गरी हाम्रो स्वस्थ्य र सुविधाबारे नयाँ-नयाँ कुरा पत्ता लगाउँछन् रे। अहोरात्र हाम्रो भलाइको लागि खट्छन् रे। रोग फैलिहाले पनि त्यसको तुरुन्ता-तुरुन्ती जाँच पड्ताल गर्छन्। मालिकलाई नजिकबाट देख्न त पाइएको होइन, तर मालिकले त हाम्रो साह्रै हेरविचार पो गर्छन् त।"
"स्वास्थ्यको अवस्था कस्तो छ नि? त्यस्तो वातानुकुलित अवस्थामा त बिरामी पर्ने संभावना पनि हुन्न होला।"
"हाम्रो स्वास्थ्य उपचार गजबको र भरपर्दो छ। प्रथम रोगै लाग्दैन। लागिहाले पनि, तिमीहरूले जस्तो रोग दबाएर बस्नु पर्दैन। तिमीहरूको त कतिपय बेला रोगको सुइँको पनि हुन्न रे। हामीलाई त बेलैमा सबै खोपहरू दिइन्छ। नियमित स्वास्थ्य जाँच गरिन्छ। सानातिना रुघाखोकीलाई त खोपले पहिल्यै रोकथाम गरिएको हुन्छ। फेरि हाम्रा मालिक त कस्ता भने कम्प्युटर चलाउँछन् रे, फोनले पनि नपुगेर स्मार्टफोनबाट कुरा गर्छन् रे। कम्प्युटर प्रयोग गरी हाम्रो स्वस्थ्य र सुविधाबारे नयाँ-नयाँ कुरा पत्ता लगाउँछन् रे। अहोरात्र हाम्रो भलाइको लागि खट्छन् रे। रोग फैलिहाले पनि त्यसको तुरुन्ता-तुरुन्ती जाँच पड्ताल गर्छन्। मालिकलाई नजिकबाट देख्न त पाइएको होइन, तर मालिकले त हाम्रो साह्रै हेरविचार पो गर्छन् त।"
"त्यही त।
हाम्रा मालिक त घाँस
काट्ने, गोबर फाल्ने गर्छन्। त्यति पढालेखा पनि होइनन् रे। खोप-सोप त परैको
कुरा, बिरामी भए पनि औषधी खान पाइने ठेगान हुन्न। बरू हामीले नै विभिन्न
जडीबुटीहरू चिनेका छौं, बिमार पर्दा परिवार अनि छिमेकका सदस्यहरूले सहयोग
गर्छन्। जडीबुटी खोज्छन् र खुवाएर निको पार्छन्।"
बोकु:
के तिमीलाई थाहा छ? हाम्रा मालिक त अति दयावान् छन् रे। तिमीहरूको ब्यथा
देखेर हाम्रा मालिकले तिमीहरूलाई पनि हामीजस्तै बनाउने पद्धतिको विकाससमेत
गरिसके रे, तिमीहरूको उद्वार गर्नलाई। दुईचार जना नयाँ साथीहरू हाम्रो
फार्ममा आएका छन् हालसालै। भन्दै थिए, तिमीहरूकै समूहबाट प्रशोधन भएर
हाम्रो रुपमा विकसित भएका रे। तरह-तरहका कुरा गर्छन्। तिमीहरूको बारेमा
धेरै कुरा जान्न पाइएको छ। कुरा सुन्दा दया लाग्छ तिमीहरूको। बरू तिमीहरू
पनि कसरी हुन्छ, तिनीहरूकै बाटो अनुशरण गर। त्यस्ता निरिह साहुजीसित के
बस्छौ? यहाँ धेरै कुराको सुविधा छ। अर्काले तयार पारेको खायो, मज्जाले
सुत्यो, शोक न सुर्ता, भोक न भकारी। देशविदेशका उत्पादन आउँछन् यहाँ।
थाइलेण्डका फलफूलदेखि मेक्सिकोका तरकारी अनि चीन, भारततिरका अन्नहरू
मिसाइएका हुन्छन् हाम्रो दानामा। छानी-छानी मीठा-मीठा परिकार खान पाइन्छ।
तिमीले कहिल्यै खाएका छौ त्यस्ता खाना?
लोकु:
कहाँ पाएर खानु? हामी त खेतबारीमा जे पाइन्छ, त्यही खाने हो। जति खोस्रन,
पौरख गर्न सक्यो, त्यति बढी खान पाइने हो। सके खायो, नसके चित्त बुझायो।
बोकु:
त्यही त। खाएको भए त्यस्तो हुन्थ्यो र ज्यान? खानाको बेठेगान, फेरि चारो
खोज्न नङ्ग्रा खियाउनु पर्ने, माटो-ढुङ्गो खोस्रनुपर्ने, उकाली र ओराली
गर्नुपर्ने, कम सास्ती होला त है। तिम्रा त मांशपेशी पनि अति चाम्रो भएको
हुन्छ रे धेरै परिश्रमले गर्दा। ज्यान पनि सारङ्गीजस्तो।
बिचरा तिम्रो हालत देखेर
टीठ लाग्छ। तर के गर्नू? तारभित्र छु, मैले केही गर्न सक्ने पनि होइन।
हाम्रा मालिकको नजर परे त हुन्थ्यो। ए बरू, त्यतातिर तोएफल भन्ने एउटा बुटी
पाइन्छ रे। हाम्रा नवआगन्तुकहरूले भनेका, त्यो खायो भने बास्ने बानी
छुटाउँछ रे। बास्न बन्द भएका कुखुरालाई ब्रोइलरमा बदल्न धेरै सजिलो हुन्छ
रे। सके संगत र अभ्यासले केही समयमा आफै बदलिन्छन् रे, होइन भने पनि
जिरे, पिरे भन्ने सुई लगाएर सहजै बदली गर्न मिल्छ रे।
लोकु:
दु:खजिलो गर्नुपरे पनि मलाई त यही नै जीवन हो भन्ने लागेको छ। चरेरै भएपनि
एकपेट खान पुगेकै छ। आकलझुकल अन्न पनि टिप्न पाइन्छ। फेरि, मेरा मालिक
गरिब नै भएपनि निर्दयी त छैनन्। चर्न नपाएको बेला, ओथारो पर्दा वा त्यस्तै
बेलाबखत चारो खान दिन्छन्।
आमाले भन्नुभएको, भएको
बेला त मनकरी थिए रे हाम्रा मालिक। राम्रो चारो दिन्थे रे। तर पाल्नु पालेर
'अब प्रतिफल देलान्' भन्ने बेला हुलका हुल कुखुरा हराउन थाले रे। आमा
सम्झनुहुन्छ- जस-जसले बाहुबलले होस् कि लोभी भएर होस्, धेरै चारो खाइ
छिटोछिटो बढ्थे, उनीहरू नै छानिई-छानिई गायब हुन थाले। आमाहरूलाई त अलिअलि
नालीबेली पनि थाहा छ रे, तर 'मनको बह कसैलाई नकह, हामी निर्धाको बोली कसले
सुन्छ र?' भन्नुहुन्छ। 'सबै आफ्नै भाइसाथी, छोराछोरी समान, अब बोलेर के
फाइदा?' भन्दै भक्कानिनुहुन्छ।
भन्नुहुन्छ - 'तिनीहरूले नहसुरेको भए हाम्रा छोरानातिले भरीपेट चारो भेट्टाउँथे होला। ती भगुवाहरूले अरू प्रतिफल त दिएनन् नै, खाएको चारोको मूल्यमात्रै खेर नगएको भए पनि हाम्रा मालिकको हालत उहिल्यै माथि उठ्थ्यो। बिचरा मालिकले थोरधेर गरेका छन् । छोरा, दु:खजिलो नै गरेर भएपनि जीवन जीउनू, तिमीले बेइमान नगर्नू। हाम्रो पालाभन्दा तिमीहरूले धेरै राम्रो सुविधा पाएका छौ। तिमीहरूले भर नकाटेमा अहिल्यै नभएपनि आउने पिंढीले पक्कै राम्रो जीवन पाउलान्। म बूढी आमालाई छोडेर जता गएपनि तिमीलाई मनमा शान्ति हुने छैन। बहिनीले दाइको कति माया गर्छे। सुनपङ्खीले तिमी चर्न गएको बेला खालि तिम्रै गुणगान गाउँछे। आखिर बा-अमा, दाजुभाइ, दिदीबहिनी, माया गर्ने पत्नी, परिआए ज्यान दिने साथी, यिनै होइनन् र सम्पत्ति, जीवन जिउन चाहिने प्राप्तिहरू?'
भन्नुहुन्छ - 'तिनीहरूले नहसुरेको भए हाम्रा छोरानातिले भरीपेट चारो भेट्टाउँथे होला। ती भगुवाहरूले अरू प्रतिफल त दिएनन् नै, खाएको चारोको मूल्यमात्रै खेर नगएको भए पनि हाम्रा मालिकको हालत उहिल्यै माथि उठ्थ्यो। बिचरा मालिकले थोरधेर गरेका छन् । छोरा, दु:खजिलो नै गरेर भएपनि जीवन जीउनू, तिमीले बेइमान नगर्नू। हाम्रो पालाभन्दा तिमीहरूले धेरै राम्रो सुविधा पाएका छौ। तिमीहरूले भर नकाटेमा अहिल्यै नभएपनि आउने पिंढीले पक्कै राम्रो जीवन पाउलान्। म बूढी आमालाई छोडेर जता गएपनि तिमीलाई मनमा शान्ति हुने छैन। बहिनीले दाइको कति माया गर्छे। सुनपङ्खीले तिमी चर्न गएको बेला खालि तिम्रै गुणगान गाउँछे। आखिर बा-अमा, दाजुभाइ, दिदीबहिनी, माया गर्ने पत्नी, परिआए ज्यान दिने साथी, यिनै होइनन् र सम्पत्ति, जीवन जिउन चाहिने प्राप्तिहरू?'
घुम्यो, बस्यो। परिवारमै
रमायो। प्रकृतिको नजिक बस्यो। घामपानी जिन्दगानी। घाम लागे घामै रमाइलो,
पानी परे झरी नै रमाइलो लाग्छ। खोइ किन हो कुन्नि? एउटालाई गर्मी हुदाँ
अर्काले पसीना काढ्नेसम्मको आत्मीयता छ हाम्रोमा। परिवार छोडेर कतै जान पनि
मन लाग्दैन। चर्न निस्कने पाखोभरि आफ्नोपनको गन्ध आउँछ। चर्न अलि पर
पुग्दा पनि कस्तो-कस्तो भइहाल्छ। पल्तिर जाऊँ, सिउरे साथी छ, तल्तिरकी
सप्तरङ्गी, माथ्लाघरे लोर्के दाइ, पाल्तिरको वायुपङ्खे, सबैतिर मनमिल्ने
दौंतरीहरू छन्। फेरि बा-आमाले कुन दु:खले हुर्काएहुनन्, अब उनीहरूलाई छोडी
हिंड्दा आत्माले श्राप पनि त देला। हामीले खुवाउनु पर्ने होइन; बरा आफैं
चर्छन्। उल्टै गोब्रेकीरा, गँड्यौला भेटे भने छोरो भनी सम्झिहाल्छन्। बाहिर
हिंड्दा तन्नेरी नै भन्ठानिन्छ, तर बा-आमाले सानै सम्झी दिने अर्ती,
ज्ञानगुनका कुरा, स्याल गिद्दबाट बँच्ने कला, शिलोक र शास्त्र सुन्दा त
असीम आनन्द लाग्दो रहेछ। हामीले दिन त के पो सकिन्छ र, सँगै बसेर मनको
सन्तोष मात्रै भए पनि त दिन सकिएला। मलाई त यहीं हुर्कें, बढें, अब मरे पनि
यहीं मरम् जस्तो लाग्छ।
बोकु:
हेर साथी, तिनी कुरा त्यत्कै राख। त्यस्ता कुराले खान दिने होइनन्। यताको
संसारको सुखको चमक नै बेग्लै छ। टन्न खान पिउन पाइन्छ। मालिकले हेरचाहको
जिम्मा लिने भएपछि परिवार र साथीभाइ त्यस्तो विधि किन चाहिए र? मालिकले
हाम्रो सुरक्षाको पनि उत्तिकै व्यवस्था गरेका छन्। बन्दुक र गोलीका चाङ
राखेका छन्। अस्ति साथीहरूले तिम्रो गाउँतिर देखाएर भन्दै थिए, गाउँतिरबाट
केही खतरा आयो भने सिङ्गो गाउँ नै खरानी बनाइदिने बन्दुक पनि छन् रे। गाउँ
नै उजाड भए त हामी पो कसरी बाँचम्ला र? खै र, त्यो हामीलाई के चाँसो?
हाम्रो अन्नपानीको राम्रो प्रवन्ध गरिहालेका छन्, मालिकले गर्ने गहन कुरामा
हामीले के टाउको दुखाउनु पर्यो र।
अनि परिवार, बा-आमा
सम्झेर खान पुग्ने होइन। इतिहासका किताब र पुर्खाका गाथाले दाना दिंदैनन्।
बा-आमाले हुर्काउनु हुर्काइहाले। बूढा भएका बा-आमाले अब के पो दिन सक्छन्
र? फेरि, जति नै दिएपनि त्यसले पुग्ने होइन। उनीहरूले हुर्काउनु
हुर्काइहाले। बरू, सन्तानले सुख पाएको खबरले उनीहरू खुसी हुन्छन्।
'छोराछोरी ब्रोइलर भए भनी सुन्न पाए खान लाउन पनि चाहिन्न' भन्छन् रे त
धेरैका बा-आमाले त! यहाँ हामी मस्ती गर्छौं, भोलि हाम्रो अर्को पुस्ता
आउँछ, उसले यस्तै मस्ती गर्छ। थोडा हामीलाई सम्झन्छ र? उनीहरूलाई हाम्रा
बारे कुरा गर्ने, सम्झनुपर्ने जरुरत नै किन परोस् र? यस्तै हो दुनियाँ,
बेलैमा बुझ। हेर साथी, अर्को पुस्तालाई हामीले शुभेच्छा राख्ने हो, भोलि
अझै अत्याधुनिक खोरमा जिउन पाऊन्, बस् त्यत्ति हो।
ए, यता हाम्रो चारो आएछ साथी, दगुर्नु पर्ने भयो, अहिलेलाई यत्ति। यही पेटका लागि के-के गरियो, अब तिमीसित कुरा गर्नलाई चारो छुटाउने कुरो पनि भएन। ल भेटे पछि कुरा गरम्ला।।
Source:http://rohinishukra.blogspot.ca/
Tuesday, November 27, 2012
अलिखित इतिहासका अदृश्य नायकहरू
आश्विन ११ - इतिहास दर्ुइ किसिमका हुन्छन्- एउटा लिखित र अर्काे अलिखित । लिखित इतिहास किताबका पानामा लेखिन्छन्, अलिखित इतिहास विकासका लहरहरूमा । म यहा“ अलिखित इतिहासका पाना पल्टाउन खोजिरहेछु । अलिखित इतिहासका थुप्रै नायक र पात्रलाई म लुकेका प्रतिभा भन्न मनपराउ“छु । अझ स्पष्ट रूपले भन्ने हो भने उनीहरू नै हाम्रो यो राष्ट्रका 'अनसिन हिरोज' हुन् । उनीहरू नाम कमाउने होडबाजीमा हु“दैनन्, बरु देश विकासका क्रममा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपले आ-आफ्ना भूमिकामात्रै खेलिरहन्छन् । विदेशमा पाइरहेको सुविधा र सम्पन्नता त्यागेर एउटा नेपाली डाक्टर रामकण्ठ माकजू श्रेष्ठले समुदायलाई परिचालन गरी धुलिखेलमा उत्कृष्ट अस्पताल सफलतापर्ूवक सञ्चालन गरेका छन् । डा सुरेशराज शर्माले आफ्नै विशिष्ट शैक्षिक चिन्तन बोकेर धुलिखेलमा विश्वस्तरीय प्राविधिक जनशक्ति उत्पादन गर्ने काठमाडौ“ विश्वविद्यालय बनाएका छन् । काठमाडौ“की लिली थापाका श्रीमान द्वन्द्वमा मारिए, तर उनले आफूलाई कहिल्यै बेसहारा ठानिनन्, बरु एकल महिला समूहको संस्थागत विकास गरेर द्वन्द्वबाट उत्पीडित महिलाहरूको उत्थान गर्न पुगिन् । विराटनगरकी सीता पोखरेल र उनका श्रीमानले पुख्र्यौैली सम्पत्ति र जागिरबाट आएको सम्पर्ूण्ा उपदान लगानी गरेर पर्ूवाञ्चल अनाथाश्रम निर्माण गर्नु माइक्रोसफ्ट कम्पनीका संस्थापक बिल गेट्सले अबौर्“ डलर समाजसेवामा लगाएभन्दा कम छैन । विस्तारै जब उनीहरूको योगदानले समाजमा केही परिवर्तन ल्यायो, अनि बल्ल उनीहरूलाई समाजले चिन्यो । तैपनि उनीहरूलाई देशले आवश्यक सम्मान दिन सकेन । यस्ता उदाहरण खोज्यो भने थुप्रै भेटिन्छन् । साधारण र अर्धनग्न, हर्ेदा अलिअलि बहुलठ्ठीपन भएजस्ता देखिने सेवाइलाल थारू सधै“ खाली जग्गा पाइयो भने रूखैमात्र रोपिहि“ड्थे । हजारौ“ रूख रोपे उनले आफ्नो जिन्दगीमा । तर कसैलाई थाहा भएन । उनले रोपेका रूखहरूले हजारौ“ नेपालीलाई सास फर्ेनका निम्ति अक्सिजन प्रदान गरिरहेछन् । तर जुत्तासमेत नलगाई एउटा लठ्ठीको भरमा हि“ड्ने ती जन्मजात संरक्षकलाई कसैले चिनेनन् । देख्नेहरू पनि सायद उनलाई बहुला नै भन्थे होलान् । वास्तवमा समाजका यी अदृश्य नायक असाधारण नै हुन्छन् ।अमेरिकामा उच्चशिक्षा हासिल गरेका महावीर पुन त्यहा“को उज्यालो भविष्य र सुखद जिन्दगी परित्याग गरेर नेपालको गाउ“मा आए र गाउ“लाई संसारको प्राविधिक नेर्टवर्कमा जोड्न खोजे, जोडे पनि । उनलाई हामीले पहिले चिनेनौ“ । विश्वप्रसिद्ध म्यागासेसे पुरस्कार पाएपछि मात्र सबैले चिने । यस्ता महावीरहरू हाम्रो देशमा कम छैनन्, जो चुपचाप आफ्नो कर्तव्यमा निष्ठापर्ूवक लागिरहेका छन् । एकचोटी म तिलगङ्गा आ“खा अस्प्ातालमा आ“खा ज“चाउन गएको थिए“ । त्यहा“ देशका कुनाकाप्चाबाट हजारौ“ मानिस आ“खा ज“चाउन आउ“दारहेछन् । बिरामीहरूको ठूलो चाप ह“ुदाहु“दै पनि त्यहा“ कुनै झन्झटिलो नियम रहेनछ । अस्पताल अत्यन्तै सफासुग्घर र व्यवस्थित रहेछ । मिनेट-मिनेटमा डाक्टरहरूले आ“खा जा“च्दारहेछन् । डेढ घन्टाभित्र मैले आ“खाको प्रेसरदेखि मोतियाविन्दु र पावरसमेत ज“चाउन पाए“ । त्यो पनि सय रुपिया“भन्दा कम शुल्क तिरेर । अन्यत्र कहा“ पाइन्छ यस्तो उत्कृष्ट सेवा †विभिन्न डाक्टरहरूसित आ“खा ज“चाउ“दा-ज“चाउ“दै अन्त्यमा म डा सन्दुक रुइतको कोठामा पुगे“ । 'रमण म्यागासेसे'जस्तो गरिमामय पदक पाएर पनि डा रुइत अत्यन्त सरल पाए“, चाहिनेभन्दा बढी पटक्कै नबोल्ने । उनले मेरो आ“खामा नानी फुलाउने औषधी राखेर 'पा“च मिनेट आ“खा चिम्लिई बसिराख्नुस्' भनेपछि म त्यहा“ आ“खा चिम्लेर केही क्षण बसे“ । अस्पतालको सक्षम व्यवस्थापनबाट म कति प्रभावित भए“ भने मेरो 'सोच' किताबको नाफाबाट एक लाख रुपिया“ अस्पताललाई प्रदान गर्ने विचार गरे“ र तत्कालै दिए“ पनि । हुन त यति व्यवस्थित भइसकेको अस्पतालका लागि मेरो सानो रकमले त्यति ठूलो अर्थ नराख्ला । यद्यपि मजस्ता केही 'हुनेखाने' उद्यमी-व्यापारीहरूले तिलगङ्गा आ“खा अस्पतालजस्तो प्रतिष्ठानलाई सक्दो आर्थिक एवं भावनात्मक सहयोग गरे भने डा रुइतज्ास्ता सक्कली समाजसेवीहरूलाई उत्साहित बनाउनेछ । कसले सोचेको थियो होला, नेपालजस्तो अविकसित मुलुकबाट पनि आ“खाको कृत्रिम रेटिना बनाएर विकसित देशहरूमा समेत निर्यात गरिन्छ होला भनेर † त्यस्तो काम उनले गरे ।पचासौ“ वर्षभयो वनमारा भन्ने एउटा आगन्तुक झारले नेपालका सारा वनजङ्गल सखाप पार्दै लगेको । कस्तो यो झार, दन्त्यकथाको राक्षसजस्तै † यसलाई काटेर फया“क्यो भने झन् बढ्दै जान्छ । यो झारका हा“गाबि“गा र जराहरू वनजङ्गलमा यस्तो किसिमले फैलिएर जान्छन् कि त्यहा“ कुनै पनि अन्य बिरुवाको वीउसमेत उमार्न सकि“दैन । उम्रिहाल्यो भने पनि बिरुवा बढ्न सक्तैन । न यसलाई मार्ने कुनै रासायनिक पदार्थ छ, नत यसलाई भौतिक रूपले उन्मूलन गर्न सकिन्छ । बस्, यो राक्षसी झार फैलियो भने हात बा“धेर किर्ंकर्तव्यविमूढ हुनुबाहेक अर्काे उपाय नै छैन । तर केही युवाहरूले यो वनमारा झारलाई काटेर आधी बालेर यसलाई पेल्दै वैकल्पिक ऊर्जाका रूपमा 'ब्रिकेट' बनाए । अहिले तर्राई भेगका केही युवक र महिलाहरू ब्रिकेट बनाउने उद्योगमा लागेका छन् । वनमाराबाट ब्रिकेट बनाउने यो प्रविधिले वनलाई मात्र जोगाएन, एउटा ठूलो 'इकोलोजिकल' समस्याको समाधान भएको छ । थुप्रै अदृश्य नायकहरूको अर्को उदाहरणका रूपमा नुवाकोट ककनीका माहिला लामा सधै“को फुस्रो र धूलो उड्ने भिरालो जमिनमा देशकै एकमात्र स्ट्रबेरी भिलेज बनाउन लागिपरेका छन् । ललितपुर चापागाउ“की गोमा लम्सालले १५ वर्षेखि च्याउ व्यवसाय गरेर आफ्नो च्याउ सहकारी संस्थामार्फ बिक्री गरी गाउ“मा च्याउको उत्पादन गर्ने कार्यमा भ्याई-नभ्याई काम गरिरहेकी छन् । उनको सहकारीमा अहिले १६० च्याउ उत्पादकहरूको संलग्नता छ । उनले आफ्नो सहकारीका लागि सबैस“ग मासिक रूपमा रु १०० उठाएर १२ प्रतिशत ब्याजमा त्यही रकम परिचालन गरेकी छन् । उमरापोखरा पर्वतकी जसुदा बस्यालले घरमा पालिने वस्तुभाउहरूको गोठबाट निस्कने गहु“त सङ्कलन गरी आफ्नो बारीमा मलका रूपमा प्रयोग गरेर बिक्रीसमेत गर्ने गरेकी छन् । पहिले उनको कामलाई नराम्रो मान्नेहरूसमेत अहिले उनीकहा“ गहु“त खरिद गर्न जान्छन् । पर्वतको कुस्मा शिवालयका नीलराज पुरीले ग“डयौलालाई आफ्नो आम्दानीको स्रोत बनाइरहेका छन् । उनी एकपटक जागिर खान साउदी अरब गई फर्केर आएका हुन् । दाङका केही थारू युवाहरू कपाल काट्ने पेसामा सफल भएका छन् । यो उनीहरूको पुख्र्यौली पेसा होइन । तैपनि अहिले कपाल काट्ने पेसामा सफल भएका छन् । दिपायलको सरकारी विद्यालयका विद्यार्थीहरूले आफ्नो पढाइस“गै साबुन बनाएर आर्थिक उपार्जन गरिरहेका छन् । म्याङलुङ तेह्रथुमका रामसिंह आलेमगर लगायत कतिपय कर्मचारीहरू जागिर छाडेर ढाका कपडा उद्योगमा रमाएका छन् । जागिरे पतिको मृत्यु भएपछि म्याङलुङकी उज्ज्वलता सुब्बाले अहिले उज्ज्वलता ढाका कपडा उद्योग सञ्चालन गरेर असहाय १ सय महिलालाई रोजगारी पनि दिएकी छन् । एकचोटी लम्ाजुङमा बस्ने वीरबहादुर घले भन्ने एउटा व्यक्ति दर्ुगम क्षेत्रको एउटा गाउ“मा जा“दा किसानको एउटा घरमा बत्ती बलेको देखेर असाध्यै चकित भए । बिजुली कसरी बल्यो भनेर खोजतलास गर्दा किसानले आफ्नो घट्टेखोलाबाट घरायसी पाङ्ग्रा घुमाई बिजुली निकाली आफ्नो घरमा बालेको थाहा पाए । पछि वीरबहादुर घलेले लमजुङमा गएर आफ्नै लगानीबाट सानो हाइड्रोपावर जडान गरे र गाउ“मा बिजुली वितरण गरे । यस्ता आ“टिला, जोशिला र सिर्जनशील व्यक्तिहरूलाई राष्ट्रले प्रयोग गर्न नसक्नुभन्दा ठूलो दुःखको कुरो अर्को के हुनसक्छ - ग्ा्रामीण पर्ूवाधार विकास समूह नेपालका अध्यक्ष गुणराज ढकालको अगुवाइमा स्वदेशमै अध्ययनरत २५ युवा इन्जिनियरहरूको सहयोग लिई स्थानीयस्तरमा उपलब्ध स्रोत-साधन र जनशक्तिको अधिकतम उपयोग गर्दै खोला तर्नका लागि रोपवे, तुइन, घिर्लिङजस्ता 'इनोभेटिभ' कार्यहरू गरिएका छन् । हलचोककी सुनिता श्रेष्ठ, कान्छा पुतुवार तथा सूचना विभागका पुराना फोटोपत्रकार विष्णुनरसिंह राणा आफ्नो जमिनमा फूलहरू फुलाएर बिक्री गरी आम्दानी वृद्धि गराइरहेका छन् । बारीमा धेरै फूलहरू उमारेकाले एक्लैले फूल टिप्न नभ्याएर अरूलाई पनि रोजगारी दिएका छन् । तनहु“ गुणादीका एक किसानले मकै लगाउने बारीमा घा“स रोपेर वाषिर्क ९० हजार रुपिया“ आम्दानी गरिरहेका छन् । उखेलेर फाल्नर्ुपर्ने घा“स बारीमा रोपेकाले सुरुका वर्षा छिमेकीले उनलाई 'मगज खुस्केको'सम्म भनेका थिए । नेपालका जुम्ल्याहा वैज्ञानिक राम-लक्ष्मणले लोडसेडिङको समयमा पनि बत्ती बाल्न सकिने यन्त्रको विकास गरेका छन् । उनीहरूले बनाएको टाइम लोडमिटरबाट घरमा निश्चित मात्रामा सध“ैभरि विद्युत आपर्ूर्ति भइरहन्छ । चितवन कल्याणपुरका नगेन्द्र शाहले कम लागतमा बाली झार्ने र बत्ताउने मेसिन बनाएर सबै गाउ“लेलाई गुन लगाएका छन् । ठमेल गल्कोपाखाका सानुकाजी श्रेष्ठले ग्यासविना नै खानेकुरा पकाउने प्रविधि पत्ता लगाएका छन् । उनले सौर्य ऊर्जालाई इन्धनको वैकल्पिक स्रोतका रूपमा प्रयोग गर्न फया“किएका सिसा, प्लाष्टिक र टिन बाहेकका घरमै उत्पादन हुने सबै किसिमका फोहोरहरूलाई प्रयोग गरी र्सर्ूयको तापबाट आधा खर्चमै ऊर्जा निकाल्ने प्रविधि निकालेका छन् । इटहरीका रोजन र्राईलेे नदीले बगाएर ल्याएका काम नलाग्ने रूखका जरा र फेदमा कलाकृतिहरू तयार पारी व्यावसायिक उत्पादन गर्न सफल भएका छन् । यिनले बनाएको जराकला प्रधानमन्त्री निवासदेखि सामान्य मजदुरका घरसम्म सजावटका आकर्ष वस्तु बन्नसकेका छन् । पोखराको हेम्जा गाउ“का विष्णु पौडेल र लेखनाथ पौडेलले गाउ“कै गौरीशङ्कर माध्यमिक विद्यालयको १५ रोपनी जग्गा भाडामा लिई कृषिमा आधुनिकीकरण गर्नुका साथसाथै बहुआयामिक कृषिजन्य विकास गरेका छन् । र्फममा तरकारीहरूमात्रै उत्पादन नगरी १५ वटा दुहुना गाई र ६ हजारजति कुखुरा पालेर विकासे घा“स पनि उमारिरहेका छन् । उनीहरूको लगनशीलता देखेर धेरै गाउ“ले छक्क पर्छन् । कालिकोट मान्माका कृष्ण चौलागाईंलेे तत्कालीन समयमा सबैभन्दा बढी द्वन्द्व हुने र हिंसाग्रस्त ठाउ“ भनेर चिनिएको कालिकोटमा पनि बैङ्कबाट २ लाख रुपिया“ ऋण काढेर आफ्नै घरमा एउटा गेस्टहाउस सञ्चालनमा ल्याए । सङ्कटको घडीमा आफूले रगत-पसिना बगाएर ठडयाएको त्यस गेस्टहाउसमा कालिकोट जाने देशी-विदेशीहरू खाने-बस्ने गर्छन् । सदरमुकाम मान्माको त्यस होटलमा मात्र आधुनिक शौचालय र बाथरुमको उपयोग गर्न पाइन्छ । चितवन शक्तिखोरका चेपाङ समुदायका केही जुझारू युवाहरू मिलेर एउटा संस्थामार्फ त्यस भेगमा आकर्ष पर्यटकीय गन्तव्यस्थल बनाउन चार गाउ“लाई समेटी पैदल मार्ग निर्माण गरेका छन् । यो पैदल मार्गले गर्दा सिराइचुलीबाट सर्ूयाेदयको दृश्य, हिमालको अवलोकन, तीन सय वर्षपुरानो उपर्दाङगढी, चेपाङ सङ्ग्रहालय, झर्ना र गुफा लगायतका ठाउ“हरू देख्न पाइन्छन् । पोखरा अर्चलाबोटका महिलाहरूले गहु“को छ्वालीबाट विभिन्न वस्तुहरू बनाएर कुटिर उद्योग सञ्चालन गरिरहेछन् । उनीहरू मुना छ्वाली बटुलेर टोकरी, चकटी, ब्याग, बास्केट, डालो, गमला, ढाकी आदि तयार पार्छन् । भोजपुर दिङलाको केउरेनीपानी र मूलपानीका कृषकहरूले आफ्ना बारीमा रुद्राक्षको खेती गरी घरमा सोलार राखेका छन् र गुजराती भै“सी किनेर दुग्ध विकासमा समेत लागेका छन् । प्रत्येक घरमा १५ देखि २० वटा रुद्राक्षका रूखहरू छन् । डडेलधुरा वन उपभोक्ता महासङ्घका प्रकाश साउद र अदुवा प्रशोधन उद्योगका सञ्चालक तुलबहादुर अधिकारी सिजनमा १० हजार बोतल लालीगुरा“स र्सवत उत्पादन गर्छन् । त्यो र्सवत अहिले राजधानी भित्रिएको छ । मकवानपुर लोथरका तुलसी लामिछाने घुम्ती मौरीपालन व्यवसाय सुरु गरेपछि लाखौ“ रुपिया“ आम्दानी गर्न सक्षम भएका छन् । उनी यसका लागि ७ महिना आफ्नो जिल्ला नै छाडेर मौरी चराउन मकवानपुर र र्सलाही जान्छन् । जुन फूल मौरीले बढी मनपराउ“छ, त्यो कहा“ पाइन्छ भनी बुझदै हि“ड्छन् र त्यही“ गएर मौरी चराउने काम गर्छन् । वर्षो ५ महिनाचाहि“ घरमै मौरी राखेर मह काढ्छन् । ललितपुरस्थित नख्खु कारागारका एकजना बन्दी जीवन लामिछानेले कारागारभित्रका सबै बन्दीहरूको रहनसहन र बानी-व्यहोरामा धेरै परिवर्तन ल्याइदिएका छन् । उनले कारागारभित्र पत्रपत्रिका पढ्ने वातावरण मिलाइदिने, विभिन्न सामान बनाउने सीपमूलक तालिम दिने, सामानहरू बेच्ने आदि काम गरिरहेका छन् । अहिले त्यहा“का बन्दीहरू ढाकाटोपी, मफलर, रुमाल आदि बुन्ने काम गर्छन् । उनले त्यहा“भित्रै विद्यालय पनि स्थापना गरेका छन् ।र्पर्वत पाङराङका ताराप्रसाद पौडेल आफ्नो विद्यालयमा पढाउने काम गरी अतिरिक्त समयमा वीउ व्यापारमा समेत संलग्न छन् । यसबाट उनले विद्यालयले दिने तलबभन्दा चार गुणा बढी आम्दानी गरिरहेका छन् । विद्यालयको समयबाहेक अरू समय उनी आफ्नै बारीमा गोडमेल र खनजोतमा व्यस्त हुन्छन् । गोरखा नारेश्वर दुम्सरीकी कमला विश्वकर्माले सधै“ पुरुषले मात्रै गर्दैआएको भा“डाकु“डा बनाउने काम गरेर आफ्ना पा“चजना छोराछोरी पढाउने र परिवार सबैको गुजारा गर्ने काम गरिरहेकी छन् । का“चो फलामलाई हिर्काई विभिन्न आकारमा बदलेर धेरै थरीका भा“डाकु“डा निर्माण गर्नु वास्तवमै एउटी महिलाका निम्ति सजिलो काम होइन । प|mान्स पुगेर चिजमेकरको २० दिने तालिम लिई र्फकेका अशोकसिंह ठकुरीले चित्लाङमा घरैमा पालेका बाख्राको दूधबाट पनि चिज बनाएर मनग्ये आम्दानी लिन सकिन्छ भन्ने सिकाएका छन् । यस परियोजनामा अहिले गाउ“का थुप्रै परिवारहरू संलग्न छन् । यस कारखानामा नरम र कडा गरी दर्ुइ प्रकारका चिजहरू उत्पादन हुने गर्छन् । त्यहा“का वासिन्दाले चित्लाङ चन्द्रागिरि चिज उत्पादन समूह गठन गरी चिज उत्पादन गरिरहेका छन् । त्यहा“को चिज अचेल विदेशमा समेत निर्यात गरिन्छ । भोजपुरका बुद्धिमान र्राई र मीना र्राईले खर्ुसानीबाट अचार बनाउने उद्योग सञ्चालन गर्न थालेपछि उनीहरूको आम्दानी अकासिएको छ । यी दम्पती पेसाले शिक्षक हुन् । उनीहरूले ज्योति अचार उद्योग भन्ने नाउ“मा उद्योग दर्ता गरेर गाउ“मै फल्ने अकबरे खर्ुसानीबाट अचार बनाउ“छन् । तनहु“ बन्दीपुर याम्पाका कृषक केशवप्रसाद भट्टर्राईले जग्गा भाडामा लिएर गाईपालन गरिरहेका छन् । यसबाट मासिक २ लाख २५ हजार रुपिया“जति आम्दानी गर्छन् । यसका लागि उनले १ सय ६७ रोपनी जग्गा वाषिर्क ३ लाख तिर्नेगरी भाडामा लिएका छन् । उक्त जग्गामा उनले होलेस्टिन, जर्सर्ीीब्राउनस्वीचजस्ता अत्यन्तै उन्नत जातका ७० वटा गाईहरू पालेका छन् । र्पर्वत कुस्मा मुडिकुवा गाविसका किसानहरू रिठ्ठाको व्यावसायिक खेती गर्छन् । मुडिकुवाका थानेश्वर भुसालले यस खेतीबाट वाषिर्क ७० हजार रुपिया“जति कमाउ“छन् । जिल्लाका मुडिकुवा, शङ्करपोखरी, खानीगाउ“, देवीस्थान आदि ठाउ“मा यसको व्यापक रूपमा व्यावसायिक खेती गरिन्छ । सेम्पो, साबुन बनाउने उद्योगहरूले रिठ्ठाको प्रयोग कच्चापदार्थका रूपमा गर्छन् । खोज्ने हो भने लुकेका प्रतिभाहरू गाउ“-गाउ“मा पाइन्छन् । तर उनीहरूलाई खोजेरमात्र पुग्दैन । उनीहरूका सिर्जनशील एवं उद्यमशील क्रियाकलापहरूलाई सरकारले अध्ययन, अनुगमन गरेर हौसला प्रदान गर्दै उनीहरूको 'ट्रयाक'लाई समयमै मूल्याङ्कन गरेर सुव्यवस्थित गरिदिनर्ुपर्छ । राजनीतिलाई मात्र महत्त्व दिएर देशको विकास हु“दैन । गरिबी निवारण गर्न न कुनै सूत्र छ, नत दर्शन नै, नत यस्ता कुराहरू पञ्चवषर्ीय गुरुयोजनाको खाकामै पाइन्छन् । देशको विकास धरातलीय एवं व्यावहारिक प्रविधि र परियोजनाबाट मात्रै सम्भव हुन्छ । यस्ता परिकल्पना गर्ने र मिहेनत गरेर कार्यान्वयन गर्ने प्रतिभाहरूलाई जबसम्म राष्ट्रले परिचालन गर्न सक्तैन, तबसम्म राष्ट्रिय योजना आयोगका पञ्चवषर्ीय गुरुयोजनाले मात्रै केही हु“दैन ।लम्ाजुङको सदरमुकाम बे“सीसहरमा पुलचोक क्याम्पसबाट पास भएका एक युवा इन्जिनियरले स्थानीय समुदायलाई सहभागी बनाई ३.५ मेगावाटको सानो जलविद्युत आयोजनाबाट बिजुली उत्पादन र वितरण गरे, महसुलसमेत उठाए । स्थानीय स्तरबाटै उत्प्ाादन गरिएको यो जलविद्युत आयोजनाले बे“सीसहरमा मात्रै होइन, स“गै जोडिएका पहाडी जिल्लाहरूमा समेत विद्युत वितरण गर्छ । राजधानी काठमाडौ“मा दिनहु“जसो लोडसेडिङ हुन्छ, तर लम्ाजुङमा हप्ताको एकचोटीमात्र बत्ती निभ्छ रे † तर त्यो झिलिमिली बत्ती पछाडिको कथा कसैलाई थाहा छैन । लमजुङलाई झिलिमिली पार्ने व्यक्ति को हो - त्यो समुदाय कुन हो - त्यसबारे थाहा पाउन सबै विकासप्रेमी नेपालीहरू इच्छुक हुनर्ुपर्छ ।हालैमात्र मुर्म्बईमा आयोजना गरिएको एउटा अन्तर्रर्ााट्रय यान्त्रिक मेलामा नेपाली युवा वैज्ञानिकहरूले च्ाौथो स्थान प्राप्त गरे, जबकि त्यो बेला भारतभरिबाट पचासभन्दा बढी वैज्ञानिक समूहहरूले भाग लिएका थिए । जापानको अन्तर्रर्ााट्रय रोबोट प्रतिस्पर्धामा नेपाली टोली दोस्रो भएको थियो । उनीहरूलाई प्रोत्साहन गर्ने त कुरै छाडौ“, कसैले जिज्ञासासमेत राखेन । अब उनीहरूलाई के गर्ने - समयमै उनीहरूलाई प्रयोग गर्न सकिएन भने प्रतिभाको पलायन भएर देशलाई मात्र नोक्सान हु“दैन, एउटा सिर्जनशील युवाको मनमा मातृभूम्रि्रति वितृष्णा जाग्रत हुनसक्छ । त्यस्ता युवाहरूको सीप र श्रमलाई चिनेर सदुपयोग गर्न सकिएमा नया“ नेपाल बनाउन धेरै समय कर्ुनर्ुपर्ने छैन ।दुःख लाग्छ, आजकल नेपालमा आफ्नो घरजग्गासमेत बेचेर, ऋण काढेर छोराछोरीलाई विदेशमा पढ्न पठाएको देख्ता † के हाम्रो देशमा उज्ज्वल भविष्यको सम्भावना खत्तम नै भएको हो त - ताजुब लाग्छ, कसरी ती शिक्षित युवाहरूले आफूलाई जन्माएका आमाबाबुलाई दर्रि्र आर्थिक हविगतमा पुर्याएर विदेशमा पढ्न जानसकेका होलान् † बिचरा आमाबाबुहरू आफ्नो भएभरको सम्पत्ति खर्चिई धेरै आशा राखेर छोराछोरीलाई विदेशमा पठाउ“छन्, ठूलो मान्छे हुन्छ भनेर सोच्छन् र पैसा कमाएर पठाउ“छ भन्ने आशा गर्छन्, तर कतिपय युवाहरू अमेरिका, अस्टे्रलिया र युरोपको आधुनिक जीवनशैलीमा हराउ“छन् । न उनीहरू त्यहा“ सफल हुनसक्छन्, नत नेपालमै फर्किन्छन्, बाबुआमाको सपना त कहा“ हो कहा“ † -शाक्यको प्रकाशोन्मुख पुस्तक ँखोज’को सम्पादित अंश ।)प्रकाशित मिति: २०६५ आश्विन १० ०७:५७
कर्ण्र्ाााक्य
कर्ण्र्ाााक्य
Subscribe to:
Posts (Atom)